Wat de Bijbel zegt, en waarom context ertoe doet
Homoseksualiteit en de Bijbel:
opnieuw lezen
Wat betekent dit vandaag als je oude teksten leest met aandacht voor taal, tijd en context?
Een rustig, samenhangend verhaal over Bijbelteksten, hun wereld en wat er in de loop van de tijd aan uitleg bij kwam.
Voor sommige mensen zijn Bijbelteksten over homoseksualiteit vooral een vraag. Voor anderen hebben ze pijn gedaan, of doen ze dat nog steeds.
Deze longread wil je niet overtuigen of corrigeren. We kijken wat er werkelijk staat, in welke wereld deze teksten ontstonden en waar serieuze lezers verschillend tot conclusies komen.
Als je hier bent omdat je gekwetst bent, mag je hier gewoon zijn.
Als je hier bent omdat je zoekt, mag je vragen stellen.
En als je hier komt met een stevige overtuiging, hoef je die hier niet te verdedigen.
Hoe enkele verzen zo zwaar zijn gaan wegen
In de hele Bijbel spelen slechts een handvol passages een hoofdrol in het gesprek over homoseksualiteit. Ze komen vooral uit Leviticus, Romeinen en 1 Korintiërs.
Vaak worden een paar regels los geciteerd en vervolgens rechtstreeks toegepast op relaties van vandaag.
Maar bij een tekst van tweeduizend jaar oud of ouder is context geen extraatje. Taal, cultuur, doelgroep en aanleiding bepalen mede wat woorden betekenden voor de eerste lezers.
Daar begint deze longread.
Leviticus - grenzen binnen een heilig kader
Leviticus is een boek vol wetten en rituelen over heiligheid, eredienst, gemeenschap en dagelijks leven. Leviticus 18 bevat een reeks verboden rond seksuele en familiale relaties.
Daarbinnen staan ook de bekende woorden over seks tussen mannen.
De tekst spreekt over een handeling. Hij spreekt niet over seksuele oriëntatie, een homoseksuele identiteit of een relatievorm zoals wij die vandaag kennen.
Dat onderscheid lost de vraag niet meteen op. Maar het voorkomt wel dat we moderne begrippen ongemerkt in een oude tekst leggen.
Woorden die later zwaarder werden
Twee Hebreeuwse woorden verdienen extra aandacht: zākār en toʿēvah.
Zākār is een gewoon woord voor een man of mannelijk persoon. Het zegt op zichzelf niets over seksuele oriëntatie of identiteit.
Toʿēvah is veel sterker. Het duidt iets aan dat binnen de tekst als afkeurenswaardig of verboden wordt beschouwd. Het woord wordt in de Hebreeuwse Bijbel in verschillende situaties gebruikt en kan daarom niet simpelweg worden vertaald als alleen ritueel onrein.
Maar het is evenmin een woord voor een bepaald soort mens.
Leviticus noemt een handeling toʿēvah. Het noemt een persoon niet zo.
Wanneer Hebreeuws Grieks wordt
▾ Woorden verschuiven wanneer culturen veranderen
Eeuwen vóór Paulus werd de Hebreeuwse Bijbel in het Grieks vertaald. Die vertaling kennen we als de Septuaginta. Daarmee kwamen de oude teksten terecht in een andere taal en uiteindelijk ook in een andere culturele wereld. In de Griekse en Romeinse samenleving werd seksualiteit anders ingedeeld dan tegenwoordig. Status, leeftijd, burgerschap, slavernij en de rol die iemand tijdens seks innam, konden zwaar meewegen. Er bestonden relaties tussen oudere en jongere mannen, prostitutie, seksuele relaties waarbij tot slaaf gemaakte mensen betrokken waren en vormen van seksueel geweld. Macht en sociale positie konden daarin een grote rol spelen. Maar daarmee is niet het hele verhaal verteld. De oudheid kende ook verlangen, genegenheid en seksuele relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht die niet eenvoudig als misbruik kunnen worden beschreven. Wat men niet kende, was onze moderne manier om mensen in te delen op basis van seksuele oriëntatie en identiteit. Begrippen als homoseksueel en heteroseksueel functioneerden toen niet zoals ze dat nu doen. Dat is de wereld waarin Paulus schrijft. Die context helpt ons zijn woorden beter te begrijpen. Maar context alleen bepaalt nog niet automatisch hoe we ze vandaag moeten toepassen.
Een reële spanning in de tekst
Een eerlijke lezing hoeft de spanning in Leviticus niet weg te poetsen.
Leviticus 18 en 20 wijzen de beschreven seksuele handeling tussen mannen daadwerkelijk af. Het woord toʿēvah maakt duidelijk dat dit binnen de tekst een serieus verbod is.
We hoeven dus niet te doen alsof er eigenlijk niets staat.
Tegelijk spreekt de tekst vanuit een wereld die onze begrippen van seksuele oriëntatie, identiteit en gelijkwaardige relaties niet kent.
Ook is het te eenvoudig om het verbod uitsluitend een rituele regel voor Israël te noemen. De wetten worden aan Israël gegeven, maar aan het einde van Leviticus 18 worden ook de volken rondom Israël met deze praktijken verbonden.
De heiligheidswetten verweven bovendien rituele, sociale en ethische voorschriften. Onze moderne scheidslijnen passen daar niet altijd netjes op.
Daarom blijft er een echte interpretatievraag over.
Niet: staat hier een verbod?
Dat staat er.
De moeilijkere vraag is: wat omvatte dat verbod in zijn oorspronkelijke wereld, en hoe verplaats je het verantwoord naar een wereld waarin relaties, identiteit en seksualiteit anders worden begrepen?
Juist bij die tweede vraag lopen de interpretaties uiteen.
“Jezus heeft dit niet expliciet herroepen”
In de evangeliën spreekt Jezus nergens rechtstreeks over seksuele relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht.
Hij spreekt wel over huwelijk. In een gesprek over echtscheiding verwijst hij naar Genesis en naar man en vrouw. Traditionele lezers zien daarin een bevestiging van het huwelijk tussen man en vrouw als norm.
Andere lezers wijzen erop dat Jezus daar antwoord geeft op een vraag over echtscheiding, niet op een vraag over homoseksualiteit.
Zijn stilte lost het debat daarom niet op.
Ze bewijst niet dat Jezus moderne relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht goedkeurde. Maar ze bewijst ook niet dat hij daar expliciet een oordeel over uitsprak.
Wat we wel zien, is dat Jezus scherp kan zijn over moraal en tegelijk voortdurend waarschuwt tegen hypocrisie, hardheid en het zwaar belasten van anderen.
Ook hier geldt daarom: we hoeven Jezus geen antwoord in de mond te leggen op een vraag die hem in de evangeliën niet wordt gesteld.
Romeinen 1: een tekst die niet mag ontbreken
Romeinen 1 is waarschijnlijk de belangrijkste tekst uit het Nieuwe Testament in dit gesprek.
Paulus beschrijft mensen die God verruilen voor afgoden en vervolgens spreekt hij over verlangens en seksuele handelingen die hij als tegen de natuur beschouwt. Hij noemt vrouwen en spreekt daarna over mannen die naar elkaar verlangen en seks met elkaar hebben.
Dat maakt deze tekst ingewikkelder dan de eenvoudige verklaring dat Paulus alleen misbruik, prostitutie of seks tussen volwassenen en jongens veroordeelt.
In Romeinen 1 is namelijk ook sprake van verlangen tussen mannen.
Dat moeten we niet wegpoetsen.
Tegelijk staat deze passage niet op zichzelf. Paulus gebruikt haar binnen een groter betoog over afgoderij, menselijk falen en het gedrag van de niet Joodse wereld. Meteen daarna, aan het begin van Romeinen 2, draait hij zich naar degene die over anderen oordeelt.
Die beweging is belangrijk.
Traditionele lezers zien Romeinen 1 als een algemene afwijzing van seksuele relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht.
Andere uitleggers vragen hoeveel Paulus' woorden verbonden zijn met zijn antieke ideeën over natuur, verlangen, afgoderij en de seksuele wereld die hij kende.
De tekst zelf geeft geen beschrijving van een moderne gelijkwaardige relatie tussen twee homoseksuele partners. Maar hij kan ook niet eerlijk worden teruggebracht tot alleen uitbuiting of geweld.
Daar zit precies de spanning.
Niet alles is onzeker. Maar ook niet alles is zo eenvoudig als één los vers soms doet vermoeden.
“Paulus bevestigt het verbod toch?”
▾ Paulus schrijft over concrete situaties van misbruik
Dat is een serieuze vraag. In 1 Korintiërs 6 gebruikt Paulus het zeldzame Griekse woord arsenokoitai. Het is waarschijnlijk gevormd uit woorden die ook voorkomen in de Griekse vertaling van de verboden uit Leviticus. De verbinding met Leviticus is dus moeilijk te negeren. Moeilijker is de vraag wat arsenokoitai precies omvatte. Het woord was zeldzaam en latere teksten geven geen volmaakt woordenboekantwoord. Sommige wetenschappers lezen het breed als mannen die seks hebben met mannen. Andere onderzoekers vragen of het woord in zijn vroegste gebruik specifieker kan hebben verwezen naar bepaalde seksuele praktijken, bijvoorbeeld situaties van uitbuiting. Daarover bestaat geen volledige overeenstemming. Wat in ieder geval lastig is, is het woord rechtstreeks vertalen met een moderne identiteit als homoseksuelen. Daarmee wordt namelijk meer gezegd dan het Griekse woord zelf vertelt. Paulus spreekt over gedrag dat hij afwijst. De discussie gaat over de precieze reikwijdte van zijn woorden en over de stap van zijn wereld naar de onze.
Paulus - brieven uit zorg, geen leerboek
Paulus schrijft geen modern handboek over seksualiteit. Hij schrijft brieven aan echte gemeenschappen met echte problemen.
Dat betekent niet dat hij geen morele overtuigingen heeft. Die heeft hij duidelijk wel.
Maar zijn uitspraken staan bijna altijd binnen een gesprek dat al gaande is. Er zijn conflicten, vragen, misstanden en zorgen waarop hij reageert.
Onze vragen zijn bovendien niet precies zijn vragen.
Seksuele oriëntatie als identiteit, uit de kast komen, een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen en een levenslange gelijkwaardige relatie tussen partners van hetzelfde geslacht worden door Paulus nergens als afzonderlijke categorieën besproken.
Daarom is er altijd een tweede stap nodig.
Eerst vragen we wat Paulus toen zei.
Daarna pas vragen we wat dat vandaag betekent.
Wat er in Korinthe werkelijk speelde
▾ Korinthe kende sociale chaos en grensoverschrijding
De gemeente in Korinthe was allesbehalve rustig. Paulus schrijft over verdeeldheid, een seksuele relatie binnen een familie, rechtszaken tussen gemeenteleden, prostitutie en grote verschillen tussen arm en rijk tijdens gezamenlijke maaltijden. Zijn brief probeert voortdurend orde, verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar terug te brengen. In dat grotere verhaal staat ook de bekende lijst uit 1 Korintiërs 6 waarin de woorden malakoi en arsenokoitai voorkomen. Die context doet ertoe. Maar we moeten ook hier voorzichtig blijven. Dat er in Korinthe allerlei misstanden waren, bewijst niet automatisch dat ieder woord in Paulus' lijst uitsluitend over misbruik of machtsverschil gaat. Daarom moeten de Griekse woorden zelf onderzocht worden. Niet los van hun wereld. Maar ook niet ingevuld met een betekenis die we graag zouden willen vinden.
De onverwachte omkering
Na zijn scherpe opsomming doet Paulus iets opvallends.
Hij blijft niet naar een groep buitenstaanders wijzen. Hij richt zich rechtstreeks tot zijn eigen lezers en herinnert hen eraan dat sommigen van hen zelf uit levens kwamen die hij zojuist heeft beschreven.
Daarna verschuift zijn taal.
Hij spreekt over gewassen zijn, geheiligd zijn en rechtgezet zijn.
De beweging gaat dus niet van goede mensen tegenover slechte mensen.
Paulus spreekt een hele gemeenschap aan die volgens hem afhankelijk is van genade en verandering.
Dat lost de discussie over de betekenis van malakoi en arsenokoitai niet op.
Maar het verandert wel de toon waarin de passage wordt gelezen.
Dit is geen lijst die Paulus aanreikt zodat mensen zichzelf boven anderen kunnen plaatsen.
Het is een waarschuwing midden in een brief aan een gemeenschap die zelf genoeg heeft om over na te denken.
Wat we zijn gaan lezen - maar wat er niet staat
Woorden als homoseksueel, heteroseksueel en seksuele oriëntatie behoren tot een veel modernere manier van denken over mens en identiteit.
Dat betekent niet dat verlangen naar iemand van hetzelfde geslacht vroeger niet bestond.
Dat bestond wel.
Maar mensen werden er niet op dezelfde manier mee ingedeeld of beschreven als tegenwoordig.
Wanneer een moderne Bijbelvertaling een oud Grieks woord vertaalt met een moderne identiteit, maakt de vertaler daarom altijd een interpretatieve keuze.
Soms kan zo'n keuze helpen om een tekst begrijpelijk te maken.
Maar ze kan ook de indruk wekken dat Paulus precies onze moderne categorie voor ogen had.
En dat weten we niet.
Wat er wél staat
Er staan echte verboden in de Bijbel.
Er staan ook teksten waarin seksuele handelingen tussen mensen van hetzelfde geslacht negatief worden beoordeeld.
Dat hoeven we niet kleiner te maken om zorgvuldig te kunnen lezen.
Tegelijk spreekt de Bijbel nergens rechtstreeks over seksuele oriëntatie als moderne identiteit, een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen, of een gelijkwaardige relatie tussen homoseksuele partners zoals wij die vandaag kennen.
Daarom bestaan er eigenlijk twee vragen.
Wat betekenden deze teksten in hun eigen wereld?
En hoe moeten we ze vandaag begrijpen en toepassen?
Over de eerste vraag kunnen taal en geschiedenis ons veel vertellen.
Bij de tweede vraag begint interpretatie.
En juist daar komen christenen niet allemaal op dezelfde plaats uit.
Ruimte laten waar de tekst die ook laat
Eerlijk lezen betekent niet alles dichtplakken met zekerheden.
Het betekent ook erkennen waar teksten niet spreken.
Die ruimte is geen zwakte.
Ze is een uitnodiging tot verantwoordelijkheid, geweten en zorgvuldigheid.
Misschien verandert dit verhaal niet wat je gelooft.
Misschien wel hoe je leest. En soms is dat al genoeg.
Verder lezen
Verdieping:
Bronnen & verdieping
Deze pagina is mede geïnspireerd door werk van bijbelwetenschappers, historici en taalonderzoekers zoals:
James V. Brownson — Bible, Gender, Sexuality: Reframing the Church’s Debate on Same-Sex Relationships. Analyseert de relevante Bijbelteksten en pleit voor herlezing vanuit hun bredere Bijbelse en historische context.
William Loader — The New Testament on Sexuality. Uitgebreide studie naar seksualiteit in het vroege jodendom, de Grieks-Romeinse wereld en het Nieuwe Testament; behandelt ook relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht.
Saul M. Olyan — “And with a Male You Shall Not Lie the Lying Down of a Woman”: On the Meaning and Significance of Leviticus 18:22 and 20:13. Klassiek academisch artikel over de precieze taal en betekenis van de twee Leviticus-verzen.
Dale B. Martin — Sex and the Single Savior: Gender and Sexuality in Biblical Interpretation. Bevat onder meer zijn invloedrijke onderzoek naar malakoi en arsenokoitai en de interpretatie van Romeinen 1.
Bernadette J. Brooten — Love Between Women: Early Christian Responses to Female Homoeroticism. Historisch onderzoek naar liefde en seksualiteit tussen vrouwen in de Grieks-Romeinse en vroegchristelijke wereld.
Jennifer Wright Knust — Abandoned to Lust: Sexual Slander and Ancient Christianity. Onderzoekt hoe seksuele taal, moraal en beschuldigingen functioneerden in het vroege christendom.
Kyle Harper — From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity. Historische studie naar de verandering van seksuele normen in de overgang van de Romeinse naar de christelijke wereld.
Robert A. J. Gagnon — The Bible and Homosexual Practice: Texts and Hermeneutics. Uitgebreide traditionele lezing van de relevante Bijbelteksten; belangrijk als tegenstem binnen het wetenschappelijke debat.
Richard B. Hays — “Relations Natural and Unnatural: A Response to John Boswell’s Exegesis of Romans 1.” Invloedrijke analyse van Romeinen 1 en jarenlang een belangrijke traditionele stem in het debat. Schreef uitvoerig over Romeinen 1 en seksuele ethiek. In later werk heroverwoog hij de toepassing van deze teksten op hedendaagse relaties.
Mark D. Jordan — The Invention of Sodomy in Christian Theology. Onderzoekt hoe christelijke taal en theologische categorieën rond ‘sodomie’ zich historisch hebben ontwikkeld.
Veelgestelde vragen
Is homoseksualiteit een zonde volgens de Bijbel?
De Bijbel gebruikt homoseksualiteit niet als moderne categorie van seksuele oriëntatie of identiteit. Er zijn wel teksten die seksuele handelingen tussen mensen van hetzelfde geslacht afwijzen. Over de betekenis en reikwijdte daarvan verschillen christenen. Sommige lezers zien daarin een tijdloos verbod op iedere seksuele relatie tussen mensen van hetzelfde geslacht. Andere lezers maken onderscheid tussen de situaties die de Bijbelschrijvers kenden en gelijkwaardige relaties zoals wij die vandaag kennen. De tekst is dus belangrijk. Maar de conclusie vraagt altijd om interpretatie.
Wat zegt de Bijbel over homoseksualiteit?
Een klein aantal teksten speelt hierin een hoofdrol, vooral Leviticus 18 en 20, Romeinen 1 en 1 Korintiërs 6. Die teksten spreken werkelijk kritisch over bepaalde seksuele handelingen. Maar ze zijn geschreven in culturen die seksuele identiteit, oriëntatie en relaties anders begrepen dan wij tegenwoordig doen. Daarom is niet alleen de vraag wat er staat belangrijk, maar ook wat de oorspronkelijke schrijver en lezer onder die woorden verstonden.
Wat betekent het woord toʿēvah?
Toʿēvah is een Hebreeuws woord voor iets dat als sterk afkeurenswaardig of verboden wordt gezien. Het wordt in de Bijbel in verschillende situaties gebruikt en betekent daarom niet simpelweg ritueel onrein. In Leviticus 18 wordt het gebruikt voor verboden seksuele handelingen. Belangrijk is ook wat het woord niet doet: het benoemt geen homoseksuele identiteit en zegt niet dat een mens zelf een toʿēvah is.
Heeft Jezus iets gezegd over homoseksualiteit?
In de evangeliën spreekt Jezus niet expliciet over seksuele relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht. Hij spreekt wel over huwelijk en verwijst bij een discussie over echtscheiding naar man en vrouw uit Genesis. Sommige christenen zien daarin een duidelijke norm voor alle seksuele relaties. Andere christenen wijzen erop dat het gesprek daar over echtscheiding gaat en niet over homoseksualiteit. Jezus' stilte kan daarom niet op zichzelf beslissen hoe deze moderne vraag moet worden beantwoord.
Waarom verschillen christenen hierover?
Omdat ze niet alleen verschillen over wat er staat, maar vooral over hoe oude teksten vandaag moeten worden toegepast. Vrijwel iedereen interpreteert. De verschillen zitten onder meer in de betekenis van Griekse en Hebreeuwse woorden, de historische context, de verhouding tussen oude regels en het Nieuwe Testament en de vraag hoeveel onze moderne kennis over seksualiteit mee mag wegen. Daarom kunnen mensen dezelfde Bijbel serieus nemen en toch niet tot dezelfde conclusie komen.
Wat betekent het Griekse woord arsenokoitai?
Arsenokoitai is een zeldzaam Grieks woord dat Paulus gebruikt in 1 Korintiërs en 1 Timoteüs. Het woord heeft waarschijnlijk een verbinding met de Griekse vertaling van Leviticus, waar vergelijkbare woorden voor man en liggen naast elkaar staan. Dat maakt een seksuele betekenis waarschijnlijk. Over de precieze reikwijdte bestaat discussie. Daarom is een vertaling als homoseksuelen problematisch wanneer die wordt gelezen als een moderne identiteit. Paulus kende dat moderne begrip niet.
Probeert GodShift mensen te overtuigen?
Nee. GodShift wil laten zien wat er staat, wat we over de oorspronkelijke taal en context weten en waar verschillende interpretaties beginnen. Je hoeft hier niet tot een bepaalde conclusie te komen. Wat je ermee doet, blijft van jou.
Maar staat er niet gewoon letterlijk dat het zonde is?
Er staan daadwerkelijk teksten die seksuele handelingen tussen mensen van hetzelfde geslacht afwijzen. Dat ontkennen zou de tekst niet serieus nemen. Maar woorden als homoseksualiteit en homoseksueel staan er niet als moderne identiteit. Ook een gelijkwaardig huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen wordt nergens als afzonderlijke situatie besproken. Daarom stopt zorgvuldig lezen niet bij de vraag of er een verbod staat. De volgende vraag is wat dat verbod toen omvatte en hoe je het vandaag verantwoord toepast. Daarover bestaat het verschil van inzicht.
Kan een homoseksuele relatie passen binnen het christelijk geloof?
Daarover komen christenen tot verschillende conclusies. De Bijbel spreekt niet rechtstreeks over een moderne, gelijkwaardige relatie tussen twee mensen van hetzelfde geslacht. De teksten die meestal worden aangehaald, komen uit een andere tijd en gebruiken andere categorieën voor seksualiteit en relaties. Sommige christenen zien de Bijbelse verboden daarom als geldend voor iedere seksuele relatie tussen mensen van hetzelfde geslacht. Anderen vinden dat liefde, wederkerigheid, trouw en gelijkwaardigheid bij de toepassing vandaag zwaar moeten meewegen. GodShift trekt die conclusie niet voor je. Wel proberen we duidelijk te maken waar de tekst eindigt en waar interpretatie begint.